تفریح و نقش آن بر سلامت روح و جسم

عاطفه مثبت

تفريح و انواع مختلف آن مي‌تواند باعث ايجاد عاطفه مثبت و احساس خوشايندي در افراد گردد. لوين‌سان و گراف  در روش درماني خود به نام «درمان با فعاليت‌هاي شادي‌بخش» كشف كردند كه فعاليت‌هاي شادي‌بخش حالت عاطفي افراد را تا پايان روز تحت تأثير قرار مي‌دهند. براي مثال ورزش به عنوان يك فعاليت تفريحي تأثير قابل توجهي بر عاطفه مثبت دارد. تحقيقات نشان داده است كه يك پياده‌روي سريع ۱۰ دقيقه‌اي، مي‌تواند افراد را براي ۲ ساعت شاد كند و تمرينات بدني شديدتر، مي‌تواند تا روز بعد افراد را شاد نگه دارد (مايكل آرگايل، ۱۳۸۲، ترجمه فاطمه بهرامي و همكاران).

محققان ديگر، از روش ديگري استفاده كردند. اين محققان از افراد خواستند كه حالت خلقي خود را ضمن انجام دادن فعاليت‌هاي تفريحي ارزيابي كنند. نتايج حاكي از تأثيرات مثبت اكثر اين فعاليت‌هاي تفريحي بر خلق و عاطفه بود. تاير دريافت كه ۱۰ دقيقه پياده‌روي سريع منجر به كاهش خستگي، انرژي بيشتر و كاهش تنش در ۲ ساعت بعدي مي‌شود (مايكل آرگايل، ۱۳۸۲، ترجمه بهرامي و همكاران).

همچنين مشخص شده است كه تحرك جسماني منظم و مداوم مي‌تواند باعث كاهش چشم‌گير احساس تنش، افسردگي، خشم، خستگي، احساس ملالت و كسالت و همچنين آشفتگي در افراد شده و همچنين باعث احساس قدرتمندي در فرد گرديده و حالات مثبت پايداري در عاطفه فرد ايجاد نمايد (مارولاكيس و ژرواس، ۱۹۹۳).

به نظر مي‌رسد يكي از دلايل اصلي تأثيرات مثبت تمرينات ورزشي منظم و پي‌گير بر خلق و عاطفه، آزادسازي اندروفين‌ها در اثر تلاش مداوم است كه نوعي سرخوشي و احساس خوشايند ايجاد مي‌كنند كه به «سرخوشي دوندگان» معروف است. مواد شبه مورفين و آندروفين‌هاي ترشح شده در بدن مشخص مي‌كند كه چرا افراد ورزشكار در زمان ورزش از كوفتگي‌ها احساس درد نمي‌كنند. در حقيقت آنها از حالت خوشايند ايجاد شده در بدن كه ناشي از ترشح اندروفين‌ها مي‌باشد پاداش مي‌گيرند. همچنين ايجاد احساس تسلط و كنترل بر موقعيت، تعاملات اجتماعي لذت‌بخش هنگام انجام دادن تمرين‌هاي گروهي مي‌تواند همگي بر خلق و عاطفه فرد تأثير مثبتي داشته باشد.

بهداشت روانى

نتايج تحقيقات تاكر (۱۹۹۰) نشان داد افرادي كه از نظر جسمي سالم‌تر بوده‌اند، داراي بهداشت روان بهتري نيز بودند (مايكل آرگايل، ۱۳۸۲، ترجمه بهرامي و همكاران).

امروزه بسياري از پزشكان، روان‌پزشكان و روان‌شناسان تمرينات بدني، ورزش و تحرك جسماني را به منظور درمان افسردگي‌هاي خفيف و متوسط تجويز مي‌كنند. ورزش و تحرك جسماني مي‌تواند به ايجاد احساس كنترل و تسلط در فرد كمك كند و همچنين موجب كاهش پاسخ‌هاي افراطي به فشارهاي رواني گردد.

برخي از تحقيقات حاكي از اين امر مي‌باشد كه افراد شاغل كه به طور منظم به ورزش به عنوان يك تفريح مي‌پردازند، افسردگي، نگراني و اضطراب كمتري را تجربه مي‌كنند، عملكرد شغلي بهتري داشته و راحت‌تر از سايرين با ديگران كنار مي‌آيند (فالكنبرگ، ۱۹۸۷).

داشتن تفريحات متنوع به خصوص فعاليت‌هاي جسماني، مثل ورزش و همچنين تفريحات اجتماعي بيشترين تأثير را بر كاهش احساسات ناخوشايند مثل افسردگي، احساس ملالت، اضطراب داشته و سطح و ميزان شادي را افزايش مي‌دهند.

ري‌ديك و استوارت (۱۹۹۴) در مورد ۶۰۰ زن سياه‌پوست و سفيدپوست بازنشسته آمريكايي تحقيق كردند و دريافتند، زنان بازنشسته كه داراي فعاليت‌هاي تفريحي منظم و بيشتري بودند، از بهداشت روان بالاتري برخوردار بودند (مايكل آرگايل، ۱۳۸۲، ترجمه بهرامي و همكاران).

بهداشت جسمى و سلامتى

جاي هيچ‌گونه ترديدي نيست كه ورزش و تحرك بدني براي سلامتي، كاهش حملات قلبي، جلوگيري از پوكي استخوان و برخي انواع سرطان، تنظيم فشار خون، قند و… مفيد است.

ولي آيا انواع ديگر تفريحات نيز بر سلامتي جسمي تأثير مثبتي دارند؟ حمايت اجتماعي و مشاركت براي بهداشت جسماني نيز خوب است. براي مثال تحقيقات نشان مي‌دهد كه مرداني كه در گروه‌هاي تفريحي شركت داشتند، در انواع تفريحات فعال شركت مي‌كردند و متأهل بودند، طول عمر بيشتري داشتند. جالب است بدانيد كه پاسخ‌هاي روانشناختي ناشي از تعاملات اجتماعي و ارتباطات نزديك، سيستم ايمني بدن را تحريك مي‌كند و موجب مي‌شود فشار رواني اثر كمتري بر ضربان قلب، اضطراب و جنبه‌هاي ديگر برانگيختگي داشته باشد (مايكل آرگايل، ۱۳۸۲، ترجمه بهرامي و همكاران).

گردش‌گري و رفتن به مسافرت نيز به عنوان يكي از انواع متعدد تفريحات مي‌تواند تأثيرات جالب توجهي بر سلامت جسماني داشته باشد. مشاهده شده است كه افراد هنگامي كه در تعطيلات هستند يبوست، مشكلات گوارشي، بي‌خوابي و سردردهاي كمتري را گزارش مي‌كنند. هر چند بيماري‌هاي گرمسيري و آفتاب خيلي زياد هنگام مسافرت مي‌تواند عامل خطرزايي باشد.

به نظر مي‌رسد در ميان ساير انواع تفريحات، تماشاي تلويزيون تأثير نامناسب و منفي بر سلامت جسماني افراد دارد. افرادي كه زياد تلويزيون تماشا مي‌كنند، به گروه‌هاي تفريحي فعال تعلق ندارند و كمتر در انواع تفريحات فعال و سودمند شركت مي‌كنند. رابينسون (۱۹۹۰) تعداد زيادي افراد از كشورهاي مختلف را مقايسه كرد و دريافت كه يكي از روابط اساسي كه به خاطر ديدن تلويزيون قرباني مي‌شود، از دست دادن فرصت ديدن دوستان واقعي است.

هنگام تماشاي تلويزيون افراد به گونه‌اي غير فعال تفريح مي‌كنند، هيچ‌گونه تحركي ندارند و ساعت‌ها روبروي تلويزيون نشسته و به صفحه آن چشم مي‌دوزند، افرادي كه زياد به تماشاي تلويزيون مي‌پرازند در هنگام تماشاي برنامه‌ها، نسبت به سايرين كمتر فعال و هوشيار بوده و ميزان تمركز ايشان كاهش مي‌يابد.

مذهب نيز مي‌تواند به عنوان يك فعاليت تفريحي در نظر گرفته شود. جالب است بدانيد كه افرادي كه اصول مذهبي را رعايت مي‌كنند از بهداشت جسماني بيشتري برخوردارند. شايد اين امر تا اندازه‌اي به خاطر رعايت اصول بهداشتي توسط افراد مذهبي باشد. مذهب علاوه بر تأثيري كه بر بهداشت جسمي افراد دارد بر سلامت روان افراد نيز، به خصوص افراد مسن‌تر، تأثير جالب توجهي دارد. اين تأثير مي‌تواند ناشي از حمايت گرم اجتماعات مذهبي، ارتباط با خدا و ديدگاه خوش‌بينانه حاكم بر اين اجتماعات باشد.

نتيجه‌گيرى:

تفريح تأثير زيادي بر تمامي جنبه‌هاي سلامتي و به خصوص بر عاطفه مثبت و نيز بر سلامت رواني و جسماني دارد. مهم‌ترين فوايد تفريحي ناشي از ورزش، شركت در گروه‌هاي تفريحي دسته‌جمعي مي‌باشد. داشتن تحرك جسماني به صورت منظم و مداوم، شركت در گروه‌هاي تفريحي گروهي، عضويت در انجمن‌هاي مختلف، رفتن به مسافرت و گردش‌گري، تقويت ريشه‌هاي ايمان و به جا آوردن مناسك و اصول مذهبي همگي مي‌تواند بر سلامت روان و سلامت جسم تأثير داشته باشد. به ياد داشته باشيم كه وقت آزاد و اوقات فراغت در صورتي كه با برنامه‌هاي تفريحي سالم پر نشود مي‌تواند در بروز كسالت، بي‌حوصلگي، افسردگي مؤثر باشد. اين در حالي است كه داشتن برنامه‌هاي تفريحي در طول روز و حتي در انتهاي هر هفته مي‌تواند به تخليه هيجاني، رفع خستگي رواني و جسمي و ايجاد نشاط و سرزنده بودن افراد كمك كرده و آنها را براي بهتر كار كردن در روزهاي بعدي كمك كند.